اهل سنت جاسک

 احکام قرباني


تعريف قرباني:

قرباني (اضحيه) در لغت به حيواني اطلاق مي‌شود كه قرار است ذبح شود؛يا حيواني كه در ايام عيد قربان ذبح مي‌شود.
و در اصطلاح: قرباني عبارتست از ذبح حيواني مخصوص، در زماني مخصوص، به نيت نزديکي و تقرّب به الله عزّوجّل(1).
يا آنچه كه در روزهاي قرباني (دهم تا سيزدهم ذي الحجه) بمنظور نزديکي به خداوند متعال ذبح ميشود. و... سبب نامگذاري آن به (أضيحه) براي اين است که در وقت ضحي يا چاشت قرباني ميشود.
خداوند متعال ميفرمايد:
{قل إن صلاتي و نسكي و محياي ومماتي لله رب العالمين لا شريك له} [الأنعام: ١٦٢ - ١٦٣]
«بگو همانا نماز و قربانيم و زندگاني و مرگم براي الله عزّوجّل است؛ كه هيچ شريكي ندارد... »

خداوند متعال ميفرمايد:

{وفديناه بذبح عظيم} [الصافات: ١٠٧]

«ما قرباني بزرگ و ارزشمندي را فدا و بلا گردان او کرديم.»

حکم آن

قرباني بر کسي که توانايي انجام آن را داشته باشد واجب است. دليل آن حديثي از ابوهريره (رضي الله عنه) است كه پيامبر خدا (صلي الله عليه و سلم) فرمود: « مَنْ كَانَ لَهُ سَعَةٌ وَلَمْ يضَحِّ فَلاَ يقْرَبَنَّ مُصَلاَّنَا »(3)

«هر کس با وجود توانايي مالي، قرباني نکند به مصلّاي عيد ما نزديک نشود.»

و همچنين ميفرمايند: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يصَلِّىَ فَلْيعِدْ مَكَانَهَا أُخْرَى ، وَمَنْ لَمْ يذْبَحْ فَلْيذْبَحْ »(4) «هر کس قبل از نماز عيد قرباني كرده است، بايد بعد از نماز حيوان ديگري را بجاي آن قرباني کند؛ و هر كس قرباني نكرده، پس هم اكنون قرباني كند.»

ظاهر اين حديث بر وجوب قرباني دلالت دارد و هيچ دليلي بر خلاف اين حديث نيز نيامده است. بويژه اينکه - همانطوركه در حديث بالا گذشت - رسول الله (صلي الله عليه و سلم) دستور به تكرار قرباني ميدهند.

ابتداي وقت قرباني

خداوند متعال ميفرمايد:

{فصل لربك وانحر} [الكوثر: ٢]

«تنها براي پروردگار خود نماز بخوان و قرباني بکن.»

اين آيه دلالت بر اين دارد که وقت قرباني پس از پايان نماز عيد آغاز مي‌شود؛ زيرا خداوند متعال در اين آيه ابتدا نماز را ذكر نموده وسپس قرباني.(5)

و امّا حديثي كه در اين رابطه وارد شده است...

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: « إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ فِى يوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّىَ ، ثُمَّ نَرْجِعَ فَنَنْحَرَ ، فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا ، وَمَنْ نَحَرَ قَبْلَ الصَّلاَةِ فَإِنَّمَا هُوَ لَحْمٌ قَدَّمَهُ لأَهْلِهِ ، لَيسَ مِنَ النُّسْكِ فِى شَىْءٍ »(6)

«اوّلين وظيفه ما امروز اين است که نماز عيد را بخوانيم و سپس بازگشته و قرباني کنيم؛ هر کس چنين کند طبق سنّت و روش ما درست عمل کرده است، و هرکس پيش از نماز قرباني کرده است، قرباني او صحيح نيست؛ بلکه آن قرباني تنها بعنوان گوشتي است كه براي مصرف خانواده‌اش تدارك ديده است، و قرباني محسوب نميشود و ثواب قرباني هم ندارد.»

آخرين وقت قرباني

پيامبر خدا (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: « كُلُّ أَيامِ التَّشْرِيقِ ذَبْحٌ »(7)

«تمامي روزهاي تشريق وقت قرباني است.»

طبق اين حديث، قرباني كردن در طول «ايام تشريق» صحيح است؛ ايام تشريق شامل روز عيد قربان (10 ذي الحجّه) و سه روز بعد از آن (11 و 12 و 13 ذي الحجّه) ميشود.

نظر امام شافعي (رحمه الله) نيز همين است. شيخ آلباني (رحمه الله) ميگويد: «براي قرباني کردن در روزهاي تشريق (از 10 الي 13 ذي الحجه) وقت خاصّ وبهتري وجود ندارد. از صبح روز عيد قربان (بعد از نماز عيد) تا عصر روز چهارم از روزهاي عيد، تمامي آن وقت قرباني وذبح است.»

وقت قرباني تا غروبِ خورشيد روزِ چهارمِ عيد قربان ادامه دارد.

شرطهاي قرباني

شرط اول:

حيوان قرباني از چهارپايان اهلي باشد؛ كه عبارتند از شتر و گاو و گوسفند [و بز]

خداوند متعال ميفرمايد:

{على ما رزقهم من بهيمة الأنعام} [الحج: ٢٨]

«چهارپاياني را ذبح کنند که خدا به ايشان عطا نموده است.»

شرط دوم:

حيوان قرباني مي‌بايست به سنّ معتبر شرعي رسيده باشد.

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: «لاَ تَذْبَحُوا إِلاَّ مُسِنَّةً(8) إِلاَّ أَنْ يعْسُرَ عَلَيكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً(9) مِنَ الضَّأْنِ»(10) «ذبح نکنيد مگر حيوان بالغي كه دندانهاي شيري‌اش افتاده باشد؛ اگر براي شما دشوار باشد، پس گوسفندي که يکسال كامل دارد، را قرباني کنيد.»

سنّ شرعي براي حيوانات قرباني به ترتيب زير است:

1- شتر: فقهاء اتّفاق دارند بر اينکه سن شتر قرباني بايد 5 سال باشد؛ كه براي هفت نفر قرباني کننده کفايت ميکند.(11)

2- گاو: بايد دو ساله باشد(12)؛ و هفت قرباني کننده را کفايت ميکند.

3- بز: بايد يکسال کامل داشته باشد و وارد سال دوم شده باشد.(13) (يعني بزي که تمام بدنش را مو پوشانده باشد)؛ و براي يک مرد وخانواده‌اش کفايت ميکند.

4- گوسفند: بايد يکسال داشته باشد(14)؛ (يعني گوسفندي كه بدنش از پشم پوشيده شده باشد). [در اين مورد بين علما اختلاف وجود دارد و برخي فقها ۶ماهه را نيز جايز دانسته اند- مترجم] و براي يک مرد واهل خانه‌اش کفايت ميکند.(15)

شرط سوم

حيوان قرباني از هرگونه عيبي كه مانع صحّت و قبول قرباني ميشود، سالم باشد. عيبهايي كه براء بن عازب (رضي الله عنه) در حديثي از رسول الله (صلي الله عليه و سلم) روايت نموده است؛ براء (رضي الله عنه) ميگويد: رسول الله (صلي الله عليه و سلم) روزي در بين ما ايستاد و سپس فرمود: «أَرْبَعٌ لاَ تَجُوزُ فِى الأَضَاحِى الْعَوْرَاءُ بَينٌ عَوَرُهَا وَالْمَرِيضَةُ بَينٌ مَرَضُهَا وَالْعَرْجَاءُ بَينٌ ظَلْعُهَا وَالْكَسِيرُ الَّتِى لاَ تَنْقَى»(16)

«چهار حيوان براي قرباني جايز نيست:

1- حيوانِ کوري که کور بودنش واضح باشد.

2- حيوانِ بيماري که بيماريش آشکار باشد.

3- حيوانِ لنگي که لنگي‌اش آشکار باشد.

4- حيوانِ عضو شکسته‌اي که بهبود نمي‌يابد.» (استخوانهايش مغز نداشته باشد)

و نزد ترمذي «والعجفاء التي لا تنقي»(17): حيواني که چنان لاغر وضعيف باشد که استخونهايش مغز نداشته باشند. و در روايتي ديگر...

« أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَينَ وَالأُذُنَ »(18)

«رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) به ما امر نمودندکه هنگام انتخاب حيوان قرباني دقّت کنيم كه چشم وگوشِ حيوان سالم باشد.»

پس عيبهايي كه مانع صحّت و قبولي قرباني ميشوند، بترتيب زير است:

1- حيوان کوري که کور بودنش واضح باشد.

شيخ محمد بن صالح العثيمين(19) (رحمه الله) ميگويد: « حيواني که کوري چشمش بخاطر فرورفتگي يا بيرون آمدن و برجستگي آن، مشخّص و واضح باشد، براي قرباني درست نيست؛ اما اگر حيوان کور است ولي کوري آن آشکار و واضح نيست، کفايت ميکند؛ امّا بهتر و اولي‌تر است كه چشمش كاملاً سالم باشد؛... اما حيواني که شب‌کوري دارد يا چشمش ضعيف است و روزها مي‌بيند امّا شبها نمي‌بيند، شافعي‌ها به صراحت گفته‌اندکه کفايت ميکند؛ بخاطر اينکه کوريش واضح وآشکار نيست.»(20)

2- حيوانِ بيماري كه بيماري‌‌اش ظاهر و آشکار باشد.

يعني حيوان دچار سستي و کسالت و کندي در حرکت و کم خوراکي باشد؛ و بيماري در بنيه و جسم حيوان تأثير گذاشته و دچار لاغري و ضعف گشته است.

اگر حيوان سر حال و چاق است ولي دچار بيماريهايي چون طاعون و آبله وکورکها و زخمها و امثال آن مي‌باشد، باز هم جايز نيست زيرا ممكن است در اثر خوردن گوشتش، بيماري به انسان هم سرايت كند.

3- حيواني که لنگ است يا پايش شکسته است.

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) شرط کرده است که بايد لنگي و شکستگي پايش آشکار و واضح باشد. بصورتيكه حيوان، هنگام راه رفتن و چريدن از ساير حيوانات عقب مي‌افتد و بدليل شکستگي شديد پايش نميتواند درست راه برود.

امام نووي (رحمه الله) در المجموع (8/400) ميگويد: «اگر شکستگي آن کم باشد، بصورتيكه از حيوانات ديگر عقب نمي افتد، اين شکستگي اشکال وضرري ندارد.»(مانع قرباني كردن حيوان نميشود.)

4. حيوان لاغر وضعيفي است که به سبب لاغري و ضعفش استخوانهايش مشخص است.

استفاده از اين حيوان در قرباني جايز نيست؛ زيرا بنيه اينگونه حيوانات ضعيف و منظرشان زشت و ناپسند است.

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: «ولا العجفاء التي لا تنقي» يعني: «وجايز نيست حيوان لاغري که مغز استخوان ندارد.» لا تنقي: در آن نقي (مغز استخوان) نيست.

5. حيواني که بيشتر شاخش از نظر طولي وعرضي از بين رفته باشد. استفاده از اين حيوان هم براي قرباني صحيح نيست.

حيواناتي كه قرباني كردن آنها كراهيت دارد(مكروه است):

1. المقابله :آن حيواني است که قسمت بالاي گوشش قطع شده است و تكّه گوشش آويزان است.

2. المدابره: آن حيواني است که يک طرف گوشش قطع شده است.

3. الشرقاء: آن حيواني است که گوشش از نظر طولي پاره شده است

4. الخرقا ء: آن حيواني است که گوشش به صورت دايره سوراخ شده است

و همه اين موارد مقيد است به قطع شدن يا پاره بودن «نصف گوش يا بيشر از نصف»(21). يعني اگر گوش بيش از نصف آن پاره باشديا قطع شده باشد، حيوان معيوب محسوب ميشود،و استفاده از آن براي قرباني درست نيست(22). امّا اگر پارگي و بريدگي گوشش کم باشد، جايز است و اشکالي ندارد.

حكم دُم نيز چنين است؛ و قياس بر آن هر چيزي كه سبب کم شدن گوشت بطور آشکار و نقص آشکار در زيبايي خلقت و غيره ميشود... والله اعلم.

از عبيد بن فيروز روايت است كه ميگويد: [ قُلْتُ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ (رضي الله عنه) حَدِّثْنِى بِمَا كَرِهَ أَوْ نَهَى عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و سلم) مِنَ الأَضَاحِىِّ. فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و سلم) هَكَذَا بِيدِهِ وَيدِى أَقْصَرُ مِنْ يدِهِ « أَرْبَعٌ لاَ تُجْزِئُ فِى الأَضَاحِىِّ الْعَوْرَاءُ الْبَينُ عَوَرُهَا وَالْمَرِيضَةُ الْبَينُ مَرَضُهَا وَالْعَرْجَاءُ الْبَينُ ظَلْعُهَا وَالْكَسِيرَةُ الَّتِى لاَ تُنْقِى ». قَالَ فَإِنِّى أَكْرَهُ أَنْ يكُونَ نَقْصٌ فِى الأُذُنِ. قَالَ فَمَا كَرِهْتَ مِنْهُ فَدَعْهُ وَلاَ تُحَرِّمْهُ عَلَى أَحَدٍ.](23)

[ به براء بن عازب(رضي الله عنه) گفتم: حيواناتي را که پيامبر (صلي الله عليه و سلم)براي قرباني كردن دوست نداشت يا از آن نهي ميکرد برايمان بگو ،گفت: پيامبر (صلي الله عليه و سلم) با دستش اينگونه اشاره نمود، در حالي که دست من کوتاهتر از دست ايشان است و فرمود: «چهار نوع حيوان براي قرباني جايز نيست:

1)حيوان کوري که کور بودنش واضح است. 2)حيوان بيماري که بيماري‌اش آشکار باشد. 3)حيوان لنگي که لنگي‌اش آشکار باشد. 4)حيوان عضو شکسته‌اي که بهبود نمي‌يابد.»

عبيد ميگويد به براء گفتم: من مکروه ميدانم که گوش (حيوان قرباني) معيوب و ناقص باشد. براء گفت: هر نقصي را در حيوان ناپسند ديدي آن را رها کن (و از قرباني کردن آن خودداري کن) بدون اينکه آن را بر کس ديگري حرام کني.]

اموري كه قرباني كننده بايد در دهه اوّل ذي الحجّه از آنها خودداري کند.

قال رسول الله(صلي الله عليه و سلم): « إِذَا دَخَلَتِ الْعَشْرُ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يضَحِّىَ فَلاَ يمَسَّ مِنْ شَعَرِهِ وَبَشَرِهِ شَيئًا »(24)

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: «وقتي دهه‌ي اول ذي الحجّه آغاز شود اگر کسي قصد قرباني را داشت بايد تا زماني که قرباني ميکند، از موها و پوست خود چيزي نگيرد.» (موها وناخن‌هاي خود را کوتاه نکند.)

شخصي که ميخواهد قرباني کند، نبايد موهاي بدن خود را بهر نحو مانند کوتاه کردن و تراشيدن و کندن وغيره بگيرد و اين حكم شامل تمامي موهاي بدن مي شود. همچنين از کوتاه کردن ناخن‌ها يا شکستن آنها خودداري كند. اگر فرد قرباني كننده مرتكب اين امور شود، قرباني او درست است؛ امّا از امر خدا و رسول خدا نافرماني کرده است.

ابن قدامه (رحمه الله) در کتاب المغني (11/96) ميگويد: «اگر اين کار را انجام داد (موها وناخن‌ها را گرفت) استغفار کند؛ و اجماع علماء برآن است که هيچ فديه‌اي بر گردن او نيست، چه عمداً انجام داده باشد و چه سهواً.»

بهترين قرباني

مستحب است که حيوان قرباني، قوچ نر شاخ داري باشد که رنگ آن سفيد، و اطراف چشمانش و پاهايش سياه باشد؛ اين بهترين قرباني است که رسول اکرم(صلي الله عليه و سلم) مستحب دانسته و آن را - طبق احاديث صحيح وارد شده- ذبح نموده‌اند.(25)

روش صحيح ذبح کردن

از انس (رضي الله عنه) روايت است که فرمود: « ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و سلم) بِكَبْشَينِ أَمْلَحَينِ أَقْرَنَينِ قَالَ وَرَأَيتُهُ يذْبَحُهُمَا بِيدِهِ وَرَأَيتُهُ وَاضِعًا قَدَمَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا قَالَ وَسَمَّى وَكَبَّرَ.» «رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) را ديدم كه دو قوچ شاخ داري که رنگ سياه و سفيد داشتند، با دست خود براي قرباني، ذبح نموده و به هنگام ذبح فرمودند:(بسم الله والله اکبر)» انس (رضي الله عنه) ميگويد: «من ديدم که در موقع ذبح پاي خود را بر پهلوي گردن آنها گذاشتند و «بسم الله والله اکبر» گفتند.»(26)

همچنين امام مسلم در صحيحش روايت کرده است که همانا رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) به عايشه(رضي الله عنها) فرمودند: (« يا عَائِشَةُ هَلُمِّى الْمُدْيةَ ». ثُمَّ قَالَ « اشْحَذِيهَا بِحَجَرٍ ». فَفَعَلَتْ ثُمَّ أَخَذَهَا وَأَخَذَ الْكَبْشَ فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ ثُمَّ قَالَ « بِاسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ». ثُمَّ ضَحَّى بِهِ.) «اي عائشه چاقو را بياور.» سپس فرمودند: «آن را با سنگ تيز کن.» عايشه (رضي الله عنها) چاقو را تيز کرد. رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) چاقو را برداشتند و قوچ را به پهلو خوابانيدند و ذبح کردند و سپس فرمودند: « بنام الله؛ پروردگار اين قرباني را از محمّد وآل محمّد وامّت محمّد بپذير. » و سپس قرباني کردند.

دو حديث گذشته نشانگر استحباب بر پهلو خوابانيدن گوسفند در هنگام ذبح هستند. خواباندن گوسفند بر پهلوي چپ و قرار دادن آن بطرف قبله مورد اتّفاق همه علماء است. همچنين اين احاديث دلالت بر اين دارند که شخص ذبح کننده چاقويش را تيز کند و «بسم الله(27) و الله اکبر» بگويد و به وسيله قطع کردن دو رگ کلفتِ دو طرف گردن، خون قرباني را جاري كند. سپس ميگويد: « اللهم تقبل من (فلان) و آل (فلان).» «پروردگارا از اين قرباني از (فلاني)و (خانواده فلاني) بپذير.» و پاهايش را روي کناره گردن حيوان قرار ميدهد تا ذبح آسانتر انجام شود.

«هنگامي که دو رگ کلفت در دو طرف گردن حيوان قطع شد، گوشتِ حيوان حلال گشته است؛ اگر چه حلقوم و ناي حيوان قطع نشده باشد. براي اينکه هيچ دليلي بر لزوم قطع كردن حلقوم و ناي نيست.»(28)

و سنّت رسول اکرم(صلي الله عليه و سلم) اينست كه ذبح حيوان قرباني در محلّ «مصلي عيد» انجام شود.(29)

وکالت دادن در قرباني

گرفتن وکيل و نماينده در سر بريدن حيوان قرباني جايز است،شخص قرباني کننده مي تواند شخصي را از طرف خود به عنوان وکيل براي سر بريدن و تقسيم قرباني تعيين کند.(يعني اين كارها را به او محوّل سازد) و اين عمل در بين تمامي اهل علم جايز است و هيچ خلافي در آن نيست.

يك نكته مهمّ:

اگر در شکم حيوان قرباني جنيني باشد، حکم آن چيست؟

از ابي سعيد (رضي الله عنه) روايت است که فرمود:« سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلي الله عليه و سلم) عَنِ الْجَنِينِ فَقَالَ « كُلُوهُ إِنْ شِئْتُمْ». وَقَالَ مُسَدَّدٌ قُلْنَا يا رَسُولَ اللَّهِ نَنْحَرُ النَّاقَةَ وَنَذْبَحُ الْبَقَرَةَ وَالشَّاةَ فَنَجِدُ فِى بَطْنِهَا الْجَنِينَ أَنُلْقِيهِ أَمْ نَأْكُلُهُ قَالَ « كُلُوهُ إِنْ شِئْتُمْ فَإِنَّ ذَكَاتَهُ ذَكَاةُ أُمِّهِ »(30) (از رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) درباره جنين پرسيدم، رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) فرمود: «اگر دوست داشتيد آن را بخوريد.») و در روايت ديگر (گفتيم: اي رسول خدا همانا ما شتري را نحر يا گاو و گو سفند را ذبح ميکنيم و در شکم آنها جنين است؛ آنرا بخوريم يا بيرون بيندازيم؟ فرمود: « اگر خواستيد آن را بخوريد. همانا ذبح حيوانِ مادر، ذبح جنين هم محسوب ميشود.»

چگونگي توزيع گوشت قرباني

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) در ابتدا از ذخيره کردن گوشتهاي قرباني بيش از سه روز نهي کرد و سپس آن را جايز دانستند.

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) ميفرمايد: « إِنَّمَا نَهَيتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِى دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا »(31) «همانا شما را از ذخيره کردن گوشت قرباني بخاطر ورود صحرانشينان فقير به مدينه نهي کردم،پس (از اين به بعد مي‌توانيد) بخوريد و ذخيره کنيد و صدقه دهيد.»

و در روايتي ديگري: «کلوا و أطعموا وادّخروا» «بخوريد و اطعام دهيد و ذخيره کنيد.» و در روايتي ديگر نزد مسلم، اين چنين آمده است: «کلوا و اطعموا واحبسوا و ادّخروا» «بخوريد و در راه خدا به نيازمندان بدهيد و ذخيره کنيد.»

با استناد به اين احاديث...

براي خانواده قرباني کننده مستحبّ است که ازگوشت قرباني بخورند و براي خودشان ذخيره کنند و مقداري از آن هديه بدهند و مقداري از آن به فقرا و نيازمندان صدقه دهند؛ و در شرع هم براي هر كدام از امور بالا ( ذخيره كردن - هديه دادن - صدقه ) مقدار مشخّصي تعيين نشده است.(يعني بستگي به خود صاحب قرباني دارد كه گوشت آن را چگونه توزيع كند.)

از فروش گوشت قرباني و دادن دستمزد قصّاب از آن نهي شده است.

سيدنا علي (رضي الله عنه) ميفرمايد:« أَمَرَنِى رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و سلم) أَنْ أَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ وَأَنْ أَتَصَدَّقَ بِلُحُومِهَا وَجُلُودِهَا وَأَجِلَّتِهَا وَأَنْ لاَ أُعْطِىَ الْجَازِرَ مِنْهَا (شيئاَ). قَالَ « نَحْنُ نُعْطِيهِ مِنْ عِنْدِنَا »(32) «رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) مرا امر نمودند تا کارهاي شتر قرباني را انجام دهد و اينکه گوشت و پوست و پشم آن را صدقه دهم و از آن چيزي(دستمزد) به قصاب ندهم.» وميفرمايد: « همانا مزد قصاب را از خود پرداخت ميکرديم.»

امام شوکاني(رحمه الله) ميفرمايد: «از جمله (وأن لا أعطي الجازر منها شيئاً) در اين حديث ممكن است اينگونه برداشت شود که از حيوان قرباني شده بهيچوجه چيزي به قصّاب داده نشود، اما منظور اين حديث، اين است كه از حيوان قرباني بعنوان دستمزد چيزي به قصّاب داده نشود؛ امّا به غير از آن (بعنوان صدقه يا هديه) اشکالي ندارد.»

امام قرطبي(رحمه الله) ميفرمايد: «با استناد به اين حديث پوست وپشم قرباني فروخته نميشود؛ چون جزئي از گوشت است و دادن پوست وپشم به قصاب بعنوان دستمزد حکم فروش دارد و اتّفاق همه علماء بر اين است که گوشت و پوست و پشم حيوان قرباني فروخته نميشود و فروش آن ممنو ع است.»(33)

حکم صدقه دادن قيمت حيوان بجاي قرباني كردن آن

جايز نيست. از رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) و اصحاب گراميش روايت نشده است که اين كار را انجام داده باشند؛ بلکه همه آنها قرباني ميکردند و اگر پرداخت قيمت بجاي قرباني بهتر و درست بود، آن را انجام ميدادند. و... بهترين هدايتها و راهها، هدايت و راه رسول الله (صلي الله عليه و سلم) است.

حکم انتقال گوشت قرباني وذبح آن خارج از شهر قرباني کننده چيست ؟

هيچ دليلي بر ممنوعيت انتقال گوشت قرباني و ذبح آن خارج از شهر قرباني کننده از رسول اکرم(صلي الله عليه و سلم) وارد نشده است. و همانطوركه ميدانيد اكثر مردم در شهر خودشان قرباني ميکنند و اگر برخي خارج از شهر خود قرباني کنند، بيم از بين رفتن اين عبادت و شعار الهي وجود ندارد.

امام شافعي(رحمه الله) ميفرمايد: «خوردن گوشت قرباني مستحب و اطعام دادن آن (به ديگران) واجب است.» معلوم است هرگاه مستحبّات با واجبات و مصالح بزرگتر تعارض پيدا کند، همانا جايز است براي رسيدن به مصالح بزرگتر، مستحبّات را ترک کرد و اين مسئله نزد اهل علم معروف ومشهور است.

و بدان که همانا بزرگترين هدف دين اسلام از قرباني، اطعام وغذا دادن (به فقرا) است؛ و نهي رسول الله (صلي الله عليه و سلم) از ذخيره کردن قرباني بيش از سه روز به سبب فقر ونيازمندي ديگران دليلي بر همين امر مهمّ است؛ و هنگامي که فقر برطرف شد، نهي از ذخيره کردن بيش از سه روز نيز برطرف شد. مطمئناً با كمك (و فرستادن گوشت قرباني) به شهرها و روستاهاي آسيب‌ديده از زلزله و سيل و طوفان، بيشتر مقصد دين محقّق ميشود.

حکم مسلماني که توانايي قرباني ندارد

رسول الله (صلي الله عليه و سلم)از طرف آن عدّه از امّتش كه توانايي و استطاعت ندارند، قرباني نموده‌اند؛ تا آنها هم از اجر و ثواب قرباني بي‌نصيب نمانند.

رسول اکرم (صلي الله عليه و سلم) در هنگام ذبح يکي از قوچ‌ها فرمودند: « بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ هَذَا عَنِّى وَعَمَّنْ لَمْ يضَحِّ مِنْ أُمَّتِى»(34) «بسم الله و الله اكبر. پروردگارا ! اين از طرف من و هركس از امّتم که قرباني نکرده است.»

خواننده عزيز...

در ادامه توجه شما را جلب مي‌كنم به برخي از سؤالاتي كه در اين باره از عدّه‌اي از علماء و مشايخ پرسيده شده و ايشان جواب داده‌اند.

سوال اوّل

من و همسرم بهمراه پدرم در يك خانه زندگي مي‌كنيم، اگر يك قرباني را در روز عيد قربان انجام دهم، آيا براي همه ما كافيست؟

ج: همانطوريكه ذكر كردي، قرباني كردن يك حيوان براي انجام دادن سنّت براي شما و پدرت و هسرت و همسر پدرت و اهل خانواده كافي مي باشد.

سؤال دوّم

چند روز بعد از عيد ميتوان قرباني كرد؟

ج: روزهاي قرباني 4 روز است. روز عيد (دهم ذي الحجّه) و سه روز بعد از آن و با غروب روز چهارم وقت قرباني تمام مي‌شود.

سؤال سوّم

داراي دو خانواده(همسر) هستم، كه هر كدام آنها در خانه‌اي مستقل زندگي مي‌كنند، آيا يك قرباني براي هر دو كافيست؟

ج: يك قرباني براي شما كافيست، در صورتيكه صاحب خانه يكي باشد. اگر در هر خانه يك قرباني بطور جداگانه انجام دهي، بهتر است.

سؤال چهارم

آيا شكستن استخوانها و شاخ حيوان قرباني بعد از ذبح جايز است؟

ج: شكستن استخوانها و شاخ‌هاي حيوان قرباني بعد از ذبح اشكالي ندارد.

سؤال پنجم

آيا جايز است حيواني كه قيمت آن هنوز پرداخت نشده است، ذبح كرد و بعد از مدّتي قيمت آن را پرداخت كرد؟

ذبح كردن آن جايز است. اگرچه پرداخت قيمت آن تا بعد از ذبح به تأخير بيفتد.

سؤال ششم

برّه‌اي كه دُمِ آن از كوچكي قطع شده است، به قصد اينكه بيشتر چاق شود، آيا براي قرباني وعقيقه جايز است؟

ج: قرباني كردن حيواني كه دم آن قطع شده جايز نيست، نه در قرباني نه در عقيقه. امّا اگر از ابتدا دم نداشته باشد، اشكالي ندارد. حكم آن مانند شاخ شكسته و حيواني كه اصلاً شاخ ندارد و حيواني كه گوش آن كوچك يا بدون گوش است، ميباشد و حكم تمامي آنها جايز ميباشد.

سؤال هفتم

اگر مرد خانه فريضه حجّ را انجام داد وقرباني كرد آيا اين قرباني براي خودش و خانوده‌اش كه در وطنش هستند، كافيست؟

ج: اين قرباني براي خودش كافي مي باشد و براي خانواده‌اش قرباني ديگري لازم مي‌باشد. امّا اگر همسر ندارد يا اينكه همسر و خانواده‌اش با او در حجّ هستند، اين قرباني كافي مي‌باشد.

سؤال هشتم

چه كساني مستحقّ گوشت قرباني هستند؟

ج: صاحب قرباني ميتواند براي استفاده خود و خانواده از آن بردارند و سپس به فقرا جهت رفع نياز روز عيد و به اقارب جهت ارتباط خويشاوندي (صله رحم) و به همسايگان و دوستان جهت محكم كردن اخوّت و برادري، بدهند. بهتر است كه گوشتها را در همان روز اوّل عيد توزيع نمايد تا بدينوسيله دل فقرا و دوستان و خويشاوندان را شاد نمايد.

سؤال نهم

آيا دادن گوشت قرباني به كافر جايز است؟

ج: بله جايز است.

سؤال دهم

طبق حديث « من أراد أن يضحي... فلا يأخذ من شعره و لا بشرته و لا اظافره...»كسي كه مي‌خواهد قرباني كند، نبايد مو و ناخن خود را بگيرد، آيا اين شامل خانواده او هم ميشود؟

ج: اين نهي فقط خاص كسي است كه قرباني مي كند. امّا بر خانواده او لازم نيست. بنابر اصل بر آن جواز است و هيچ دليلي بر خلاف اصل نيست.

سؤال يازدهم

آيا دادن شكمبه و پوست و دست و پاي حيوان به قصّاب جايز است؟

ج: اگر به عنوان دستمزد نباشد، اشكالي ندارد. در صورتي كه فقيري مستحقّ‌تر از او هست به آن فقير داده ميشود.

سؤال دوازدهم

آيا براي مرده هم قرباني انجام مي‌شود؟

ج: قرباني فقط براي زنده‌ها سنّت است ، و براي مرده سنّت نيست. و رسول اكرم (صلي الله عليه و سلم) براي مرده‌ها قرباني نكرده است. و بدين خاطر اين امر مشروعيت ندارد.

*اين مطلب، ترجمه كتابچه "احكام الأضحيه" نوشته شيخ محمّد العبيدلي مي‌باشد.*

سايت نوار اسلام
IslamTape.Com